چند فقره كلام طويل از امام سجاد نقل شده . من متأسفانه وقت نكردم نگاه كنم به كتاب‌هاى ديگر كه اگر نمونه‌هاى ديگرى از اين كلمات از امام سجاد عليه السّلام هست پيدا كنم ، و گمان هم نمىكنم كه باشد يا زياد باشد . كلمات كوتاه چرا ، اما كلمات بلند مثل آن دو سه تا حديث مفصلى كه از آن حضرت در تحف العقول نقل شده فكر نمىكنم باشد . لحن اين احاديث و نحوهء خطاب آن‌ها نشان‌دهندهء كارى است كه امام سجاد مىكرد . يكى از آن سه حديث معلوم است كه خطاب به عامهء مردم است ، با « أيها الناس » « 1 » شروع مىشود . در اين خطاب ، تذكر به معارف اسلامى است . حضرت در اين حديث مفصل مىفرمايد كه وقتى انسان را در قبر مىگذارند از ربّ او سؤال مىكنند ، از پيغمبر او سؤال مىكنند ، از دين او سؤال مىكنند ، از امام او سؤال مىكنند . اين يك لحن ملايم و رقيقى است كه به درد عامهء مردمى كه در حيطهء تبليغات امام سجاد قرار داشتند مىخورد . اما يك حديث ديگر هست كه طور ديگرى شروع مىشود و مضمون آن هم نشان مىدهد كه مربوط به خواص است . اين‌طور شروع مىشود : « كفانا اللّه و اياكم كيد الظالمين و بغى الحاسدين و بطش الجبارين ايها المؤمنون لا يفتننكم الطواغيت » ؛ « 2 » ( خدا ما و شما را از نيرنگ ستمكاران و طغيان حسد ورزان و درازدستى زورگويان كفايت كند . اى مؤمنان ! طاغوتيان نفريبندتان . ) اين لحن مربوط به عامهء مردم نيست ، مشخص است كه مال يك عدهء خاصى است . نوع سوّمى هم هست كه از برخى مطالب آن برمىآيد كه مربوط به جمع محدودتر و اشخاص زبده‌ترى است . شايد مخاطب آن همان جمعى از اصحاب باشند كه اسرار امامت و تلاش هدفدار امام را مىدانسته و در سلك محرمان راز قرار داشته‌اند . در آنجا خطاب به ياران چنين شروع مىشود : « انّ علامة الزاهدين فى الدنيا الراغبين فى الآخرة تركهم كلّ خليط و خليل و رفضهم كلّ صاحب لا يريد ما يريدون » ؛ « 3 » ( نشانهء زهدورزان در دنيا و مشتاقان آخرت ترك كردن هر همدم و دوستى است و روىگردانى از هر همراهى كه آنچه را آنان مىخواهند نمىخواهد . )

--> ( 1 ) . ابن شعبه الحرانى ، تحف العقول ، تحقيق على اكبر غفارى ، قم ، مؤسسه نشر اسلامى وابسته به جامعه مدرسين ، چ دوم ، ص 249 . ( 2 ) . همان ، ص 252 . ( 3 ) . همان ، ص 272 .